Η γονεϊκότητα είναι μια σχέση που εξελίσσεται διαρκώς. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, αλλάζουν οι ανάγκες του, οι τρόποι επικοινωνίας, οι προκλήσεις αλλά και οι απαιτήσεις που καλούνται να διαχειριστούν οι γονείς. Υπάρχουν περίοδοι όπου η καθημερινότητα κυλά σχετικά ομαλά και άλλες όπου οι εντάσεις, οι αμφιβολίες ή η αίσθηση ότι «τίποτα δεν λειτουργεί» μπορεί να γίνουν πιο έντονες.
Η συμβουλευτική γονέων δεν απευθύνεται μόνο σε οικογένειες που αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες. Μπορεί να λειτουργήσει και προληπτικά, προσφέροντας στους γονείς έναν ασφαλή χώρο ώστε να κατανοήσουν καλύτερα τη συμπεριφορά του παιδιού τους, να αναγνωρίσουν μοτίβα που επαναλαμβάνονται και να αναπτύξουν πιο αποτελεσματικούς τρόπους επικοινωνίας και διαχείρισης των καθημερινών προκλήσεων.
Τι είναι η συμβουλευτική γονέων;
Η συμβουλευτική γονέων είναι μια διαδικασία ψυχολογικής υποστήριξης που επικεντρώνεται στη σχέση ανάμεσα στον γονέα και το παιδί, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί συνολικά το οικογενειακό περιβάλλον.
Στόχος της δεν είναι να υποδείξει στον γονέα έναν μοναδικό «σωστό» τρόπο ανατροφής. Κάθε οικογένεια έχει διαφορετικές ανάγκες, αξίες, εμπειρίες και δυναμικές.
Μέσα από τη συμβουλευτική, οι γονείς μπορούν να εξετάσουν τι συμβαίνει πίσω από μια δύσκολη συμπεριφορά, πώς αντιδρούν οι ίδιοι σε αυτή και πώς οι αντιδράσεις όλων των μελών της οικογένειας μπορεί, χωρίς πρόθεση, να συντηρούν έναν κύκλο έντασης.
Η διαδικασία μπορεί επίσης να βοηθήσει τον γονέα να ξεχωρίσει τι αποτελεί μια αναμενόμενη αναπτυξιακή συμπεριφορά και τι ενδεχομένως χρειάζεται περισσότερη προσοχή.
Πότε μπορεί να είναι χρήσιμη;
Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία μια οικογένεια «πρέπει» να ζητήσει υποστήριξη.
Συχνά οι γονείς αναζητούν συμβουλευτική όταν παρατηρούν ότι κάποια δυσκολία επιμένει και αρχίζει να επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα ή τη σχέση με το παιδί.
Αυτό μπορεί να συμβεί όταν υπάρχουν συχνές συγκρούσεις στο σπίτι, δυσκολίες στην εφαρμογή ορίων, έντονα ξεσπάσματα θυμού, δυσκολίες στον ύπνο ή στις καθημερινές ρουτίνες, αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού, αυξημένη ανησυχία ή προβλήματα προσαρμογής.
Υποστήριξη μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη σε περιόδους σημαντικών αλλαγών, όπως ένας χωρισμός, μια μετακόμιση, η έναρξη του σχολείου, η εφηβεία, η γέννηση ενός νέου μέλους της οικογένειας ή άλλες καταστάσεις που μεταβάλλουν τις ισορροπίες μέσα στο σπίτι.
Μερικές φορές όμως δεν υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο «πρόβλημα». Ένας γονέας μπορεί απλώς να αισθάνεται ότι έχει εξαντλήσει τους τρόπους που γνωρίζει και χρειάζεται μια διαφορετική οπτική.
Όρια δεν σημαίνει τιμωρία
Ένα από τα συχνότερα ζητήματα που απασχολούν τους γονείς αφορά τα όρια.
Τα παιδιά χρειάζονται όρια γιατί η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα δημιουργούν ένα αίσθημα ασφάλειας. Ωστόσο, τα αποτελεσματικά όρια δεν βασίζονται απαραίτητα στην αυστηρότητα ή στην τιμωρία.
Ένα όριο γίνεται περισσότερο κατανοητό όταν είναι σαφές, κατάλληλο για την ηλικία του παιδιού και εφαρμόζεται με σχετική συνέπεια.
Η συνέπεια δεν σημαίνει ότι ο γονέας πρέπει να λειτουργεί άκαμπτα ή ότι δεν επιτρέπονται εξαιρέσεις. Σημαίνει ότι το παιδί μπορεί σταδιακά να κατανοήσει τι αναμένεται από εκείνο και τι μπορεί να περιμένει από τον γονέα.
Παράλληλα, η αναγνώριση του συναισθήματος του παιδιού δεν σημαίνει ότι ο γονέας συμφωνεί με κάθε συμπεριφορά.
Ένα παιδί μπορεί να είναι θυμωμένο επειδή ακούει ένα «όχι». Ο γονέας μπορεί να αναγνωρίσει τον θυμό του και ταυτόχρονα να διατηρήσει το όριο.
Η αποδοχή του συναισθήματος και η οριοθέτηση της συμπεριφοράς μπορούν να συνυπάρχουν.
Όταν οι συγκρούσεις επαναλαμβάνονται
Σε αρκετές οικογένειες δημιουργούνται σταδιακά επαναλαμβανόμενοι κύκλοι.
Το παιδί αντιδρά έντονα, ο γονέας εκνευρίζεται, αυξάνει τον τόνο της φωνής του, το παιδί αντιδρά ακόμη περισσότερο και τελικά και οι δύο πλευρές αισθάνονται εξαντλημένες.
Όταν ένα τέτοιο μοτίβο επαναλαμβάνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να φαίνεται σαν να υπάρχει πρόβλημα αποκλειστικά στη συμπεριφορά του παιδιού.
Στην πραγματικότητα, πολλές φορές είναι πιο χρήσιμο να εξεταστεί ολόκληρος ο κύκλος της αλληλεπίδρασης.
Η συμβουλευτική γονέων μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση αυτών των μοτίβων και στην αναζήτηση διαφορετικών τρόπων αντίδρασης.
Ακόμη και μια μικρή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται ένας γονέας μπορεί σταδιακά να επηρεάσει ολόκληρη τη δυναμική της οικογένειας.
Δεν υπάρχει «τέλειος γονέας»
Η γονεϊκότητα συνοδεύεται συχνά από αμφιβολίες.
Μήπως είμαι πολύ αυστηρός;
Μήπως είμαι πολύ ελαστικός;
Γιατί δεν με ακούει;
Μήπως κάνω κάτι λάθος;
Η αναζήτηση βοήθειας δεν αποτελεί απόδειξη αποτυχίας ως γονέα. Αντίθετα, μπορεί να αποτελεί μια συνειδητή προσπάθεια κατανόησης μιας δύσκολης κατάστασης και βελτίωσης της σχέσης με το παιδί.
Κανένας γονέας δεν ανταποκρίνεται ιδανικά σε κάθε κατάσταση. Υπάρχουν στιγμές κόπωσης, εκνευρισμού και λανθασμένων αντιδράσεων.
Μια υγιής σχέση γονέα–παιδιού δεν βασίζεται στην τελειότητα. Βασίζεται περισσότερο στη δυνατότητα επανασύνδεσης, επικοινωνίας και προσαρμογής όταν κάτι δεν έχει λειτουργήσει όπως θα θέλαμε.
Χρειάζεται να συμμετέχει και το παιδί;
Όχι απαραίτητα.
Σε πολλές περιπτώσεις η συμβουλευτική μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με τον γονέα ή τους γονείς.
Η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικες κατανοούν και ανταποκρίνονται στη συμπεριφορά του παιδιού μπορεί από μόνη της να επηρεάσει σημαντικά τη μεταξύ τους σχέση.
Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να χρειάζεται και αξιολόγηση ή υποστήριξη του παιδιού, ανάλογα με τη φύση και την ένταση των δυσκολιών.
Αυτό εξετάζεται εξατομικευμένα και δεν υπάρχει μία προσέγγιση που να εφαρμόζεται σε όλες τις οικογένειες.
Τι μπορεί να προσφέρει η συμβουλευτική γονέων;
Μέσα από τη διαδικασία, οι γονείς μπορούν να αποκτήσουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τις ανάγκες του παιδιού τους αλλά και για τις δικές τους αντιδράσεις.
Μπορούν να δουλέψουν πάνω στην επικοινωνία, στα όρια, στη διαχείριση συγκρούσεων και στη δημιουργία ενός πιο σταθερού και προβλέψιμου οικογενειακού περιβάλλοντος.
Παράλληλα, μπορεί να δοθεί χώρος και στις δυσκολίες του ίδιου του γονέα.
Η κόπωση, το άγχος, οι υψηλές απαιτήσεις της καθημερινότητας και οι προσωπικές εμπειρίες από τη δική του οικογένεια μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται στο παιδί.
Η κατανόηση αυτών των παραγόντων δεν γίνεται με στόχο την απόδοση ευθυνών. Στόχος είναι να δημιουργηθεί μεγαλύτερη επίγνωση και περισσότερες επιλογές στον τρόπο αντίδρασης.
Το να ζητάμε υποστήριξη είναι μέρος της φροντίδας
Δεν είναι απαραίτητο μια οικογένεια να φτάσει σε σημείο έντονης κρίσης για να αναζητήσει βοήθεια.
Μερικές φορές η έγκαιρη υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει ώστε μικρές δυσκολίες να μη μετατραπούν σε χρόνια μοτίβα σύγκρουσης.
Η συμβουλευτική γονέων δεν έχει ως στόχο να αλλάξει την προσωπικότητα ενός παιδιού ούτε να δημιουργήσει έναν «τέλειο» γονέα.
Στόχος είναι να υποστηρίξει μια σχέση: να ενισχύσει την κατανόηση, την επικοινωνία, τη σταθερότητα και τη δυνατότητα της οικογένειας να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες με πιο λειτουργικό τρόπο.
Κάποιες φορές, το σημαντικότερο πρώτο βήμα δεν είναι να έχουμε όλες τις απαντήσεις.
Είναι να δημιουργήσουμε τον χώρο ώστε να αρχίσουμε να κάνουμε διαφορετικές ερωτήσεις.
Βιβλιογραφικές αναφορές
World Health Organization. (2023). WHO guidelines on parenting interventions to prevent maltreatment and enhance parent–child relationships with children aged 0–17 years. World Health Organization.
UNICEF. Designing Parenting Programmes for Violence Prevention: A Guidance Note.
Leijten, P., Gardner, F., Melendez-Torres, G. J., van Aar, J., Hutchings, J., Schulz, S., Knerr, W., & Overbeek, G. (2019). Meta-Analyses: Key Parenting Program Components for Disruptive Child Behavior. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 58(2), 180–190.
Jeong, J., Franchett, E. E., Ramos de Oliveira, C. V., Rehmani, K., & Yousafzai, A. K. (2021). Parenting interventions to promote early child development in the first three years of life: A global systematic review and meta-analysis. PLOS Medicine, 18(5), e1003602.
Barlow, J., Bergman, H., Kornør, H., Wei, Y., & Bennett, C. (2016). Group-based parent training programmes for improving emotional and behavioural adjustment in young children. Cochrane Database of Systematic Reviews, Issue 8, CD003680.
π. Δημήτριος Σαράντος, Κλινικός Ψυχολόγος