Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας. Μας επιτρέπουν να επικοινωνούμε, να ενημερωνόμαστε, να διατηρούμε σχέσεις και να μοιραζόμαστε στιγμές της ζωής μας. Για πολλούς ανθρώπους αποτελούν επίσης χώρο ψυχαγωγίας, έκφρασης και κοινωνικής σύνδεσης.
Η συχνή χρήση τους, επομένως, δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει πρόβλημα. Η δυσκολία αρχίζει όταν η χρήση γίνεται δύσκολο να ελεγχθεί, απορροφά όλο και περισσότερο χρόνο και αρχίζει να επηρεάζει τη διάθεση, τον ύπνο, τις σχέσεις, τις σπουδές, την εργασία ή γενικότερα την καθημερινή λειτουργικότητα.
Πότε η χρήση μπορεί να θεωρηθεί προβληματική;
Στην ερευνητική βιβλιογραφία, η προβληματική ή εθιστική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης περιγράφεται ως μια επίμονη και υπερβολική ενασχόληση, η οποία μπορεί να συνοδεύεται από δυσκολία ελέγχου και παραμέληση άλλων σημαντικών τομέων της ζωής.
Δεν είναι μόνο οι ώρες μπροστά στην οθόνη που έχουν σημασία. Περισσότερο μας ενδιαφέρει η σχέση που έχει αναπτύξει κάποιος με τη χρήση.
Ενδείξεις που αξίζει να παρατηρήσουμε μπορεί να είναι:
- η συνεχής σκέψη γύρω από τα social media,
- η ανάγκη για ολοένα μεγαλύτερη χρήση,
- η χρήση τους για αποφυγή δυσάρεστων συναισθημάτων ή προβλημάτων,
- επανειλημμένες αποτυχημένες προσπάθειες περιορισμού,
- έντονη ανησυχία ή εκνευρισμός όταν δεν υπάρχει πρόσβαση,
- παραμέληση σπουδών, εργασίας, σχέσεων ή άλλων δραστηριοτήτων.
Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο «πόσες ώρες χρησιμοποιώ το κινητό;», αλλά και «τι ρόλο έχει αυτή η χρήση στη ζωή μου;»
Social media και διάθεση
Ένα από τα συχνότερα ερωτήματα είναι εάν η υπερβολική χρήση των social media μπορεί να συνδέεται με καταθλιπτικά συμπτώματα και μειωμένη ψυχολογική ευημερία. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ προβληματικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και δυσκολιών στη διάθεση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούμε πάντα να αποδώσουμε μια απλή σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Ένας άνθρωπος που βιώνει θλίψη, μοναξιά ή απομόνωση μπορεί να στρέφεται περισσότερο στον ψηφιακό κόσμο. Αντίστροφα, μια χρήση που περιορίζει τον ύπνο, την πραγματική κοινωνική επαφή ή άλλες σημαντικές δραστηριότητες μπορεί να επιβαρύνει περισσότερο τη διάθεση. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να δημιουργείται ένας κύκλος στον οποίο οι δύο παράγοντες αλληλεπιδρούν.
Και τι συμβαίνει με την αυτοεκτίμηση;
Τα social media δημιουργούν ένα περιβάλλον συνεχούς έκθεσης στη ζωή των άλλων. Μόνο που συνήθως δεν βλέπουμε ολόκληρη τη ζωή τους. Βλέπουμε επιλεγμένες φωτογραφίες, επιτυχίες, ταξίδια, σχέσεις και στιγμές που έχουν προσεκτικά παρουσιαστεί.
Η συνεχής σύγκριση με αυτή την επιμελημένη εικόνα μπορεί, για ορισμένους ανθρώπους, να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους. Ταυτόχρονα, άνθρωποι που ήδη δυσκολεύονται με την αυτοεκτίμησή τους μπορεί να αναζητούν περισσότερο επιβεβαίωση μέσα από likes, σχόλια, followers ή τη δημιουργία μιας συγκεκριμένης διαδικτυακής εικόνας.
Για αυτό και η σχέση ανάμεσα στα social media και την αυτοεκτίμηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μονοδιάστατα.
Τα social media δεν εξηγούν τα πάντα
Η ψυχική ευημερία είναι πολύ πιο σύνθετη από τον χρόνο που περνά κάποιος online. Η διάθεση, η αυτοεκτίμηση, οι σχέσεις, η καθημερινή λειτουργικότητα, ο ύπνος, οι συνθήκες ζωής και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι ψηφιακές πλατφόρμες αποτελούν κομμάτια της ίδιας εικόνας.
Αυτό μας απομακρύνει από μια υπεραπλουστευμένη προσέγγιση του τύπου «χρησιμοποιείς πολύ Instagram ή TikTok, άρα αυτό προκαλεί το πρόβλημα». Πίσω από μια έντονη χρήση μπορεί να υπάρχουν ανάγκες για σύνδεση, αποδοχή, απόσπαση από δύσκολα συναισθήματα, μοναξιά ή δυσκολίες στην εικόνα εαυτού.
Χρειάζεται να διαγράψουμε τα social media;
Όχι απαραίτητα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να έχουν και θετικό ρόλο: να βοηθήσουν στην επικοινωνία, στη δημιουργία κοινοτήτων, στην ενημέρωση και στη διατήρηση κοινωνικών σχέσεων.
Ο στόχος δεν είναι η δαιμονοποίηση της τεχνολογίας αλλά μια περισσότερο συνειδητή σχέση μαζί της.
Μπορεί να βοηθήσει να παρατηρήσουμε πότε χρησιμοποιούμε το κινητό μηχανικά, τι αισθανόμαστε πριν και μετά τη χρήση, αν η χρήση αντικαθιστά δραστηριότητες που προηγουμένως μας έδιναν ικανοποίηση και κατά πόσο μπορούμε πραγματικά να απομακρυνθούμε από την οθόνη όταν το αποφασίσουμε.
Όταν πίσω από την οθόνη υπάρχει κάτι περισσότερο
Μερικές φορές η υπερβολική χρήση δεν είναι το κεντρικό πρόβλημα αλλά ένας τρόπος αντιμετώπισης ενός άλλου προβλήματος.
Το συνεχές scrolling μπορεί να προσφέρει προσωρινή απόσπαση από δύσκολες σκέψεις. Η διαδικτυακή επιβεβαίωση μπορεί προσωρινά να μειώνει την ανασφάλεια. Η συνεχής συνδεσιμότητα μπορεί να κάνει τη μοναξιά λιγότερο αισθητή.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απλή οδηγία «χρησιμοποίησε λιγότερο το κινητό» συχνά δεν αρκεί. Χρειάζεται να εξεταστεί τι υπάρχει πίσω από τη συμπεριφορά και ποιες ανάγκες προσπαθεί να καλύψει.
Μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση
Η προβληματική χρήση των social media αξίζει προσοχή, ιδιαίτερα όταν αρχίζει να επηρεάζει τη λειτουργικότητα και την καθημερινή ζωή. Ταυτόχρονα όμως, η σχέση της με την ψυχική υγεία είναι σύνθετη και δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο από τον χρόνο που περνά κάποιος online.
Η κατανόηση αυτής της σχέσης είναι συχνά πιο χρήσιμη από την προσπάθεια απλώς να περιοριστεί ένας αριθμός ωρών.
Όταν η χρήση των social media αρχίζει να μοιάζει ανεξέλεγκτη ή συνοδεύεται από έντονη θλίψη, απομόνωση, δυσκολίες αυτοεκτίμησης ή σημαντική επιβάρυνση της καθημερινότητας, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του τι συμβαίνει και στην ανάπτυξη πιο λειτουργικών τρόπων διαχείρισης.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Andreassen, C. S. (2015). Online Social Network Site Addiction: A Comprehensive Review. Current Addiction Reports, 2(2), 175–184.
Andreassen, C. S., Pallesen, S., & Griffiths, M. D. (2017). The relationship between addictive use of social media, narcissism, and self-esteem: Findings from a large national survey. Addictive Behaviors, 64, 287–293.
Hawi, N. S., & Samaha, M. (2016). The Relations among Social Media Addiction, Self-Esteem, and Life Satisfaction in University Students. Social Science Computer Review, 35(5), 576–586.
Kross, E., Verduyn, P., Sheppes, G., Costello, C. K., Jonides, J., & Ybarra, O. (2020). Social Media and Well-Being: Pitfalls, Progress, and Next Steps. Trends in Cognitive Sciences, 25(1).
Schivinski, B., Brzozowska-Woś, M., Stansbury, E., Satel, J., Montag, C., & Pontes, H. M. (2020). Exploring the Role of Social Media Use Motives, Psychological Well-Being, Self-Esteem, and Affect in Problematic Social Media Use. Frontiers in Psychology, 11.
π. Δημήτριος Σαράντος, Κλινικός Ψυχολόγος